Raqamli savodxonlik va netiket: o‘quvchilar uchun internet odobi

Bugungi o‘quvchilar internetda real hayotdagidan kam vaqt o‘tkazmaydi. Ammo ko‘chada qanday yurishni o‘rgatganimiz kabi, raqamli dunyoda xavfsiz va madaniyatli bo‘lishni ham o‘rgatishimiz kerak. Bu — raqamli savodxonlik.

Raqamli savodxonlik nimalardan iborat?

1. Texnik ko‘nikmalar — qurilma va dasturlardan foydalanish.
2. Axborot savodxonligi — ma’lumotni topish va ishonchliligini baholash.
3. Raqamli xavfsizlik — shaxsiy ma’lumot va qurilmalarni himoya qilish.
4. Raqamli muloqot — onlaynda odob va hurmat.
5. Raqamli farovonlik — ekran vaqtini nazorat qilish.

Raqamli iz

Internetga joylagan har bir post, izoh va rasm — raqamli iz. U uzoq yillar saqlanishi mumkin. O‘quvchilarga quyidagi savolni bering:

“Bu postni 10 yildan keyin universitet yoki ish beruvchi ko‘rsa, uyalmaysizmi?”

Shaxsiy ma’lumotlar — sir

Internetda hech qachon oshkor qilmang:

• uy manzili va joylashuv (geoteg),
• telefon raqami,
• pasport ma’lumotlari va karta raqamlari,
• parollar va SMS kodlar,
• maktab va dars jadvali (notanishlarga).

Netiket — internet odobining 10 qoidasi

1. Ekran ortida ham tirik inson borligini unutmang.
2. KATTA HARFLARDA yozmang — bu baqirish deb qabul qilinadi.
3. Javob yozishdan oldin xabarni oxirigacha o‘qing.
4. Guruh chatlarida mavzudan chetga chiqmang va kechqurun xabar yubormang.
5. Birovning rasmini ruxsatsiz joylamang.
6. Tekshirilmagan xabarni “tarqating!” deb yubormang.
7. Bahs — g‘oyalar haqida, shaxs haqida emas.
8. O‘qituvchiga yozganda salomlashing va o‘zingizni tanishtiring.
9. Xato qilsangiz — uzr so‘rang.
10. Boshqalarning mehnatini hurmat qiling: manbani ko‘rsating.

Kiberbulling

Internetda haqorat, masxara, tahdid yoki birovni guruhdan ataylab chetlatish — kiberbulling. Agar duch kelsangiz:

• javob qaytarmang va bahsga kirishmang;
• skrinshot olib, dalil saqlang;
• bloklang va platformaga shikoyat qiling;
• kattalarga — ota-ona yoki o‘qituvchiga aytib bering.

Mualliflik huquqi

Internetdagi rasm, matn va musiqa — kimningdir mulki. Referat yoki taqdimotda:

• manbani ko‘rsating;
• Creative Commons litsenziyali yoki bepul rasm bazalaridan (Pexels, Pixabay) foydalaning;
• matnni ko‘chirmasdan, o‘z so‘zlaringiz bilan yozing.

Sinf soati uchun mashg‘ulot reja

1. Video yoki vaziyat (5 daq.): kiberbulling haqida qisqa hikoya.
2. Guruhlarda muhokama (15 daq.): “Qahramon nima qilishi kerak edi?”
3. “Netiket qoidalari” plakati (15 daq.): har guruh 5 ta qoida yaratadi.
4. Xulosa (5 daq.): sinf uchun umumiy “Raqamli shartnoma” qabul qilinadi.

Xulosa

Raqamli savodxonlik — bu nafaqat kompyuterni bilish, balki internetda o‘zini va boshqalarni hurmat qilish. Bu ko‘nikmalarni informatika darslari va sinf soatlarida muntazam shakllantirish kerak.