Scratch bilan dasturlashni boshlash: boshlang‘ich sinflar uchun qo‘llanma

Scratch — MIT (Massachusets texnologiya instituti) tomonidan bolalar uchun yaratilgan bepul vizual dasturlash muhiti. Unda kod yozilmaydi — rangli bloklar xuddi LEGO kabi biriktiriladi. 8–14 yoshli bolalar uchun dasturlash olamiga eng yaxshi kirish eshigi.

Nima uchun Scratch?

• Sintaksis xatosi yo‘q — bloklar faqat to‘g‘ri joyga “yopishadi”.
• Darhol natija — animatsiya, o‘yin, interaktiv hikoya.
• Bepul — scratch.mit.edu saytida brauzerda yoki oflayn versiyada ishlaydi.
• O‘zbek tili mavjud — til sozlamalaridan tanlash mumkin.

Interfeys bilan tanishuv

1. Sahna — dastur natijasi ko‘rinadigan joy (o‘ng yuqorida).
2. Spraytlar — sahnadagi qahramonlar (standart — mushukcha).
3. Bloklar paneli — Harakat, Ko‘rinish, Tovush, Hodisalar, Boshqaruv, Sezgilar, Operatorlar, O‘zgaruvchilar.
4. Skript maydoni — bloklar yig‘iladigan joy.

Birinchi dastur: yuruvchi mushuk

Quyidagi bloklarni yig‘ing:

1yashil bayroq bosilganda
2abadiy takrorla
3    10 qadam yur
4    chetga tegsa, qayt
5    keyingi kostyum
6    0.1 soniya kut

Yashil bayroqni bosing — mushuk sahnada yurib, chetga tekkanda orqaga qaytadi. Kostyum almashgani uchun “yurish” animatsiyasi hosil bo‘ladi!

Ikkinchi loyiha: “Olmani tut” o‘yini

• Savat spraytini sichqoncha bilan boshqarish: x ni sichqoncha x ga tenglashtir.
• Olma tepadan tasodifiy joydan tushadi: x ni (-200 dan 200 gacha tasodifiy) ga o‘rnat.
• Olma savatga tegsa — Ball o‘zgaruvchisi 1 ga oshadi.
• Olma yerga tushsa — Jon 1 ga kamayadi, 0 bo‘lsa o‘yin tugaydi.

Bu loyihada bolalar o‘zgaruvchi, shart, sikl va tasodifiy son tushunchalarini amalda o‘rganadi.

4 darslik mini-kurs rejasi

1. 1-dars: Interfeys, harakat bloklari, birinchi animatsiya.
2. 2-dars: Hodisalar va dialog — ikki qahramon suhbati (interaktiv hikoya).
3. 3-dars: Shartlar va sezgilar — labirint o‘yini.
4. 4-dars: O‘zgaruvchilar — “Olmani tut” o‘yini va taqdimot.

Baholash mezonlari

• Loyiha ishlaydi va maqsadga mos (2 ball)
• Kamida bitta sikl va bitta shart ishlatilgan (1 ball)
• O‘zgaruvchi ishlatilgan (1 ball)
• Ijodiy yondashuv: o‘z spraytlari, fon, tovush (1 ball)

Maslahat: Scratch’dagi “Remiks” funksiyasi orqali o‘quvchilar boshqalarning loyihasini ko‘rib, o‘zgartirib o‘rganishi mumkin. Bu — kod o‘qishni o‘rgatishning ajoyib usuli.

Keyingi qadam

Scratch’ni o‘zlashtirgan o‘quvchilarni 6–7-sinflardan boshlab Python ga o‘tkazish mumkin. Sikl, shart va o‘zgaruvchi tushunchalari allaqachon tanish bo‘lgani uchun o‘tish ancha oson kechadi.