Kompyuter tarmoqlari: LAN, Wi‑Fi va router maktab misolida

Maktab kompyuter sinfidagi 15 ta kompyuter bitta printerdan foydalanadi, o‘qituvchi kompyuteridan fayl tarqatiladi, hammasi internetga chiqadi. Bularning barchasi kompyuter tarmog‘i tufayli mumkin. Keling, uning qanday tuzilganini ko‘rib chiqamiz.

Tarmoq nima?

Tarmoq — ma’lumot almashish uchun o‘zaro bog‘langan ikki yoki undan ortiq qurilma. Tarmoq orqali:

• fayllar va printerlarni birgalikda ishlatish,
• internetga umumiy ulanish,
• xabar almashish va onlayn hamkorlik qilish mumkin.

Tarmoq turlari (masshtab bo‘yicha)

• PAN — shaxsiy: telefon va Bluetooth quloqchin.
• LAN — lokal: bitta xona, sinf yoki bino.
• MAN — shahar miqyosida: shahar provayderi tarmog‘i.
• WAN — global: davlatlar va qit’alar. Eng katta WAN — Internet.

Tarmoq qurilmalari

• Tarmoq kartasi — har bir kompyuterdagi ulanish moduli. Unikal MAC manzilga ega.
• Kommutator (switch) — LAN ichidagi kompyuterlarni kabel orqali bog‘laydi va ma’lumotni aynan kerakli kompyuterga yo‘naltiradi.
• Router (marshrutizator) — lokal tarmoqni internetga ulaydi, IP manzillar tarqatadi.
• Kirish nuqtasi (Access Point) — simsiz Wi‑Fi tarmog‘ini yaratadi.
• Kabellar — o‘ralgan juftlik (RJ‑45) va optik tola.

Maktab tarmog‘i sxemasi

1Internet provayder
2      │ (optik kabel)
3   [Router] ── Wi‑Fi ── noutbuklar, planshetlar
4      │
5  [Kommutator]
6   │   │   │   │
7  PK1 PK2 ... PK15   [Printer]

Topologiyalar

• Yulduz — barcha kompyuterlar markaziy kommutatorga ulanadi. Bitta kabel uzilsa, faqat bitta kompyuter ishlamaydi. Bugungi kunda eng keng tarqalgan.
• Shina — hammasi bitta umumiy kabelga ulanadi. Arzon, lekin kabel uzilsa, butun tarmoq to‘xtaydi.
• Halqa — kompyuterlar zanjir hosil qiladi, ma’lumot bir yo‘nalishda aylanadi.

IP manzil nima?

Har bir qurilmaning tarmoqdagi “uy manzili”. Masalan: 192.168.1.15. Lokal tarmoqlarda odatda 192.168.x.x yoki 10.x.x.x manzillar ishlatiladi. O‘z IP manzilingizni bilish uchun buyruqlar satrida:

1ipconfig
2ping 192.168.1.1
3ping informatik.uz

ping buyrug‘i ulanish borligini va javob vaqtini tekshiradi.

Wi‑Fi xavfsizligi

1. Router parolini zavod parolidan o‘zgartiring.
2. WPA2 yoki WPA3 shifrlashni yoqing.
3. O‘quvchilar uchun alohida mehmon tarmog‘i yarating.
4. Router dasturini (proshivka) yangilab turing.

Darsga g‘oya: “Tirik tarmoq”

O‘quvchilar kompyuter, kommutator va router rolini o‘ynaydi. “Xabar” yozilgan qog‘ozda jo‘natuvchi va qabul qiluvchi IP manzili ko‘rsatiladi. Kommutator xabarni faqat kerakli “kompyuter”ga, router esa “internet”ga (qo‘shni sinf) uzatadi. 10 daqiqalik bu o‘yin manzillash tushunchasini mustahkam o‘rgatadi.