Ma’lumotlar bazasi va SQL — nazorat ishi

Nazorat ishi 10–11-sinf o‘quvchilarining relyatsion ma’lumotlar bazasi va SQL tili bo‘yicha bilimlarini tekshirish uchun mo‘ljallangan. Ish 40 daqiqaga mo‘ljallangan bo‘lib, nazariy test savollari va real “Maktab” ma’lumotlar bazasi asosida SQL so‘rovlar yozish topshiriqlaridan iborat. Ilovada javoblar kaliti, namunaviy so‘rovlar va baholash jadvali keltirilgan.

Nazorat ishi tuzilishi

• A qism — test (6 ta savol, har biri 1 ball): asosiy tushunchalar.
• B qism — SQL so‘rov yozish (4 ta topshiriq, har biri 3 ball): amaliy ko‘nikma.
• C qism — bonus topshiriq (2 ball): JOIN yordamida ikki jadvaldan ma’lumot olish.
• Jami: 18 ball + 2 bonus ball.

Topshiriqlar uchun ma’lumotlar bazasi

O‘quvchilarga quyidagi jadvallar tuzilmasi va namunaviy ma’lumotlar beriladi:

oquvchilar jadvali: id (butun son, birlamchi kalit), ism (matn), familiya (matn), sinf (matn, masalan "10-A"), tugilgan_yil (butun son), ball (butun son, 0–100).

fanlar jadvali: id (birlamchi kalit), nomi (matn), soat (haftalik soat soni).

baholar jadvali: id, oquvchi_id (oquvchilar.id ga tashqi kalit), fan_id (fanlar.id ga tashqi kalit), baho (2–5).

Namunaviy yozuvlar: (1, Aziz, Karimov, 10-A, 2009, 87), (2, Malika, Rahimova, 10-B, 2009, 95), (3, Jasur, Toshev, 11-A, 2008, 64), (4, Dilnoza, Yusupova, 10-A, 2009, 78), (5, Bekzod, Nazarov, 11-A, 2008, 91).

A qism. Test

1. Relyatsion ma’lumotlar bazasida ma’lumotlar qanday ko‘rinishda saqlanadi? a) daraxt; b) jadvallar; c) ro‘yxat; d) graf
2. Jadvaldagi har bir yozuvni noyob tarzda aniqlovchi maydon: a) tashqi kalit; b) indeks; c) birlamchi kalit; d) atribut
3. Jadvaldan ma’lumot tanlab olish buyrug‘i: a) GET; b) SELECT; c) TAKE; d) SHOW
4. Natijani tartiblash uchun ishlatiladi: a) SORT BY; b) GROUP BY; c) ORDER BY; d) ARRANGE
5. Ikki jadvalni bog‘lovchi, boshqa jadvalning birlamchi kalitiga ishora qiluvchi maydon: a) tashqi kalit; b) birlamchi kalit; c) unikal kalit; d) sun’iy kalit
6. Yozuvlar sonini hisoblovchi funksiya: a) SUM(); b) AVG(); c) COUNT(); d) MAX()

B qism. SQL so‘rovlarni yozing

1-topshiriq. 10-A sinfidagi barcha o‘quvchilarning ism va familiyasini chiqaring.

Javob: SELECT ism, familiya FROM oquvchilar WHERE sinf = '10-A';

2-topshiriq. Bali 80 dan yuqori bo‘lgan o‘quvchilarni ball bo‘yicha kamayish tartibida chiqaring.

Javob: SELECT ism, familiya, ball FROM oquvchilar WHERE ball > 80 ORDER BY ball DESC;

3-topshiriq. Har bir sinfdagi o‘quvchilar soni va o‘rtacha ballini chiqaring.

Javob: SELECT sinf, COUNT(*) AS soni, AVG(ball) AS ortacha FROM oquvchilar GROUP BY sinf;

4-topshiriq. Jadvalga yangi o‘quvchi qo‘shing: Sardor Aliyev, 11-A, 2008-yil, 73 ball. So‘ng Jasur Toshevning balini 70 ga o‘zgartiring.

Javob: INSERT INTO oquvchilar (ism, familiya, sinf, tugilgan_yil, ball) VALUES ('Sardor', 'Aliyev', '11-A', 2008, 73); UPDATE oquvchilar SET ball = 70 WHERE id = 3;

C qism. Bonus topshiriq

“Informatika” fanidan 5 baho olgan o‘quvchilarning ism-familiyasini chiqaring.

Javob: SELECT o.ism, o.familiya FROM oquvchilar o JOIN baholar b ON b.oquvchi_id = o.id JOIN fanlar f ON f.id = b.fan_id WHERE f.nomi = 'Informatika' AND b.baho = 5;

B qism topshiriqlarini baholash (har biri 3 ball)

• To‘g‘ri buyruq va jadval nomi (SELECT/INSERT/UPDATE, FROM) — 1 ball
• To‘g‘ri shart, guruhlash yoki tartiblash (WHERE, GROUP BY, ORDER BY) — 1 ball
• Sintaksis to‘g‘riligi (qo‘shtirnoqlar, vergullar, nuqtali vergul) — 1 ball

Mantiqan to‘g‘ri, lekin boshqacha yozilgan so‘rovlar (masalan, ism-familiya o‘rniga * ishlatilgan bo‘lsa — 0.5 ball ayriladi) qabul qilinadi. UPDATE so‘rovida WHERE sharti unutilsa, ball berilmaydi — bu jiddiy xato ekanini o‘quvchilarga alohida tushuntiring.

Ballarni baholarga o‘tkazish

• 16–20 ball — “5”
• 12–15 ball — “4”
• 8–11 ball — “3”
• 0–7 ball — “2”

Nazorat ishini o‘tkazish bo‘yicha tavsiyalar

• Nazoratdan oldin o‘quvchilar SQL so‘rovlarini amalda sinab ko‘rgan bo‘lishi kerak. Buning uchun DB Browser for SQLite dasturi yoki onlayn SQL muharrirlardan (sqliteonline.com, w3schools SQL Tryit) foydalaning.
• Jadval tuzilmasini alohida varaqda tarqating — o‘quvchilar maydon nomlarini yodlashga emas, so‘rov mantiqiga e’tibor qaratsin.
• Ikki variant tuzish uchun shartlardagi qiymatlarni o‘zgartiring: masalan, 10-A o‘rniga 11-A, 80 o‘rniga 75, yangi o‘quvchi ma’lumotlari boshqacha.
• Kompyuterda o‘tkazilsa, tayyor bazani (.db fayl) oldindan barcha kompyuterlarga nusxalang va natijalarni skrinshot yoki .sql fayl ko‘rinishida qabul qiling.

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Matnli qiymatlarni qo‘shtirnoqsiz yozish: WHERE sinf = 10-A.
• GROUP BY ishlatilganda guruhlanmagan maydonni SELECT ichida qoldirish.
• WHERE va HAVING farqini chalkashtirish: agregat funksiya bo‘yicha shart HAVING orqali yoziladi.
• UPDATE va DELETE so‘rovlarida WHERE shartini unutish — barcha yozuvlar o‘zgaradi yoki o‘chadi.

Natijalar tahlilidan so‘ng keyingi darsda shu xatolar ustida 10–15 daqiqalik ish olib borish tavsiya etiladi.