Asosiy kontentga o‘tish
Informatik.uz
Bakalavr · 4-kurs1-bob. Dasturiy ta’minot muhandisligi

Dasturiy ta’minot hayotiy sikli (SDLC)

Dasturiy ta’minotni yaratishning asosiy bosqichlari, kaskad (Waterfall) va Agile yondashuvlari, Scrum hamda CI/CD amaliyotlarini ko‘rib chiqamiz. Loyiha uchun mos modelni tanlashni o‘rganasiz.

1-mavzu / 22 daq o‘qishYangilangan: 27-oktabr, 2026
Mavzular ro‘yxati (1 / 2)

Dasturiy ta’minot hayotiy sikli (SDLC, Software Development Life Cycle) — dastur g‘oyadan to foydalanishdan chiqarilgunga qadar o‘tadigan bosqichlar ketma-ketligi. Odatda ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi: talablarni yig‘ish va tahlil qilish, loyihalash (arxitektura va interfeys), kodlash, testlash, joriy etish (deploy) va qo‘llab-quvvatlash. Manbalarda bosqichlar nomi va tartibi biroz farq qilishi mumkin, ammo maqsad bir xil: ishni tartibga solib, xarajat va xavfni kamaytirish.

Kaskad (Waterfall) modelida bosqichlar ketma-ket bajariladi: keyingisiga o‘tishdan oldin oldingisi to‘liq tugallanadi. Bu yondashuv talablar boshidanoq aniq va kam o‘zgaradigan loyihalarda, masalan qat’iy standartlar talab qilinadigan tizimlarda qulay, chunki hujjatlashtirish va nazorat oson. Kamchiligi shundaki, noto‘g‘ri tushunilgan talab faqat testlash yoki joriy etish bosqichida aniqlansa, uni tuzatish juda qimmatga tushadi.

Agile yondashuvlari (2001-yilda e’lon qilingan «Agile Manifesto» asosida) ishni qisqa iteratsiyalarga bo‘ladi: har 1–4 haftada mahsulotning ishlaydigan qismi tayyorlanadi, mijoz fikri olinadi va reja shunga qarab o‘zgaradi. Eng keng tarqalgani Scrum bo‘lib, unda ish sprintlarga bo‘linadi, jamoa qisqa kunlik uchrashuv o‘tkazadi, sprint oxirida natija namoyish etiladi va jarayon muhokama qilinadi. Kanban esa vazifalarni doskada ko‘rsatib, bir vaqtda bajariladigan ishlar sonini cheklaydi.

Zamonaviy jamoalar siklni tezlashtirish uchun CI/CD (uzluksiz integratsiya va yetkazib berish) amaliyotidan foydalanadi: har bir o‘zgarish avtomatik yig‘iladi, testlanadi va tayyor bo‘lsa, serverga joylanadi. Model tanlash loyiha xususiyatiga bog‘liq: talablar barqaror va xatoning narxi yuqori bo‘lsa, rejali yondashuv; talablar o‘zgaruvchan bo‘lsa, Agile mos keladi. Ko‘pgina kompaniyalar ikkala yondashuvning elementlarini birga qo‘llaydi.

Asosiy xulosalar

  • SDLC — talablardan qo‘llab-quvvatlashgacha bosqichlar ketma-ketligi: tahlil, loyihalash, kodlash, testlash, joriy etish, qo‘llab-quvvatlash.
  • Waterfall ketma-ket va hujjatlashtirishga boy model; talablar barqaror bo‘lganda mos keladi.
  • Agile qisqa iteratsiyalar, tez qayta aloqa va o‘zgarishlarga moslashuvchanlikka tayanadi.
  • Scrum sprintlar, rollar va uchrashuvlardan, Kanban esa ish oqimini ko‘rsatish va bir vaqtdagi ishlarni cheklashdan iborat.
  • CI/CD o‘zgarishlarni avtomatik tekshirib, joriy etishni tezlashtiradi.

Amaliy topshiriqlar

  1. O‘zingiz foydalanadigan biror ilova (masalan, Telegram) uchun SDLC bosqichlarini jadvalga yozing va har bir bosqichning mumkin bo‘lgan natijasini (hujjat, kod, hisobot) ko‘rsating.
  2. Talabalar davomati ilovasi uchun «Foydalanuvchi sifatida men … xohlayman, shunda …» shaklida beshta foydalanuvchi hikoyasini (user story) yozing va ularni ikki haftalik sprintga rejalashtiring.
  3. Bank to‘lov tizimi, yangi mobil o‘yin va tibbiy qurilma dasturi uchun Waterfall yoki Agile’dan qaysi biri ko‘proq mosligini yozma asoslab bering.

Mustahkamlash savollari

O‘zingizni sinab ko‘ring: avval o‘ylab ko‘ring, keyin javobni oching.

  1. 1SDLC bosqichlarini ketma-ketlikda sanab bering.
    Talablar tahlili, loyihalash, kodlash, testlash, joriy etish va qo‘llab-quvvatlash.
  2. 2Waterfall va Agile o‘rtasidagi asosiy farq nima?
    Waterfall’da bosqichlar ketma-ket va bir marta bajariladi; Agile’da ish qisqa takrorlanuvchi iteratsiyalarda bajariladi va har birida mijoz fikri hisobga olinadi.
  3. 3Scrum’da sprint nima?
    Qat’iy uzunlikdagi (odatda 1–4 hafta) ish davri; uning oxirida mahsulotning ishlaydigan qismi tayyor bo‘ladi.

0 / 2 mavzu o‘tildi

Kirib belgilash