Operatsion tizimlar: Windows, Linux, macOS va Android farqi

Kompyuterni yoqqanimizda birinchi bo‘lib ishga tushadigan dastur — operatsion tizim (OT). U foydalanuvchi, dasturlar va “temir” (apparat ta’minoti) o‘rtasida vositachi vazifasini bajaradi. OTsiz kompyuter — haydovchisiz mashina.

Operatsion tizimning vazifalari

1. Resurslarni boshqarish — protsessor vaqti va xotirani dasturlar o‘rtasida taqsimlash.
2. Fayl tizimi — fayllarni diskda saqlash va topish.
3. Qurilmalarni boshqarish — printer, klaviatura, monitorni drayverlar orqali ishlatish.
4. Foydalanuvchi interfeysi — oynalar, ikonkalar, menyular.
5. Xavfsizlik — foydalanuvchi hisoblari, ruxsatlar, parollar.

Windows

• Ishlab chiquvchi: Microsoft.
• Afzalliklari: eng ko‘p tarqalgan, dasturlar va o‘yinlar tanlovi juda katta, ofis ishlari uchun qulay.
• Kamchiliklari: pullik litsenziya, viruslarga ko‘proq nishon bo‘ladi.
• Kimga: uy, ofis, maktab kompyuterlari.

Linux

• Ishlab chiquvchi: butun dunyo hamjamiyati (yadro — Linus Torvalds, 1991).
• Mashhur distributivlar: Ubuntu, Linux Mint, Debian, Fedora.
• Afzalliklari: bepul, ochiq kodli, xavfsiz, eski kompyuterlarda ham tez ishlaydi.
• Kamchiliklari: ba’zi mashhur dasturlar (masalan, ayrim ofis va grafik dasturlar) to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlamaydi.
• Kimga: dasturchilar, serverlar, eski kompyuterlarni “qayta tiriltirish”.

Qiziq fakt: dunyodagi serverlarning va superkompyuterlarning aksariyati Linux’da ishlaydi. Android ham Linux yadrosi asosida qurilgan.

macOS

• Ishlab chiquvchi: Apple.
• Afzalliklari: barqaror, chiroyli dizayn, Apple qurilmalari bilan uyg‘un ishlaydi.
• Kamchiliklari: faqat Apple kompyuterlarida ishlaydi, qurilmalar qimmat.
• Kimga: dizaynerlar, video montajchilar, iOS dasturchilari.

Mobil OTlar: Android va iOS

• Android (Google) — ochiq, turli ishlab chiqaruvchilar telefonlarida, eng ko‘p tarqalgan mobil OT.
• iOS (Apple) — faqat iPhone’da, yopiq, lekin yuqori darajada optimallashtirilgan.

Qisqa taqqoslash

• Narx: Linux — bepul; Windows, macOS — pullik (macOS qurilma bilan birga).
• Xavfsizlik: Linux va macOS odatda kamroq hujumga uchraydi.
• Dasturlar soni: Windows yetakchi.
• Tizim talablari: Linux eng kam resurs talab qiladi.

Darsda amaliy mashg‘ulot

O‘quvchilar Ubuntu’ni Live USB yoki VirtualBox virtual mashinasida ishga tushirib, Windows bilan solishtiradi: fayl boshqaruvchisi, dastur o‘rnatish (Ubuntu Software), sozlamalar. So‘ng Venn diagrammasini to‘ldiradi: umumiy jihatlar va farqlar.

Xulosa

“Eng yaxshi” OT yo‘q — vazifaga mos OT bor. Ofis va o‘yin uchun Windows, dasturlash va server uchun Linux, dizayn uchun macOS ko‘proq tanlanadi. Informatika o‘qituvchisi uchun esa kamida ikkita OT bilan tanish bo‘lish — zamon talabi.