Kompyuter viruslari va antiviruslar: o‘zingizni qanday himoya qilasiz?

Zararli dasturlar (malware) fayllaringizni o‘chirishi, parollaringizni o‘g‘irlashi yoki kompyuteringizni “garovga” olishi mumkin. Yaxshi xabar: ko‘pchilik hujumlarning oldini oddiy qoidalar bilan olish mumkin.

Zararli dastur turlari

• Virus — boshqa fayllarga yopishib ko‘payadi va foydalanuvchi faylni ochganda faollashadi.
• Chuvalchang (worm) — tarmoq orqali o‘zi tarqaladi, foydalanuvchi ishtirokisiz.
• Troyan — foydali dastur qiyofasida (masalan, “bepul o‘yin”), ichida esa zararli kod.
• Shifrlovchi (ransomware) — fayllarni shifrlaydi va ochish uchun pul talab qiladi.
• Josus dastur (spyware) — parollar va shaxsiy ma’lumotlarni yashirincha yig‘adi.
• Reklama dasturi (adware) — cheksiz reklama oynalarini chiqaradi.
• Fleshka viruslari — papkalarni yashirib, ularning o‘rniga yorliq (.lnk) qoldiradi. Maktab kompyuterlarida eng ko‘p uchraydi!

Kompyuter zararlanganining belgilari

1. Kompyuter sababsiz sekinlashdi.
2. Brauzerda o‘zingiz o‘rnatmagan qo‘shimchalar yoki bosh sahifa paydo bo‘ldi.
3. Fleshkadagi papkalar yorliqqa aylandi.
4. Antivirus o‘z-o‘zidan o‘chib qoldi.
5. Do‘stlaringizga sizning nomingizdan g‘alati xabarlar ketmoqda.

Antivirus qanday ishlaydi?

• Signatura bo‘yicha — ma’lum viruslar “barmoq izlari” bazasi bilan solishtiradi.
• Evristik tahlil — dasturning shubhali xatti-harakatini kuzatadi.
• Real vaqt himoyasi — faylni ochishdan oldin tekshiradi.

Windows 10/11 da o‘rnatilgan Microsoft Defender oddiy foydalanuvchi uchun yetarli himoya beradi — asosiysi, uni o‘chirmang va yangilab turing.

10 ta himoya qoidasi

1. Operatsion tizim va dasturlarni muntazam yangilang.
2. Dasturlarni faqat rasmiy saytlardan yoki do‘konlardan yuklang.
3. “Crack”, “keygen”, “aktivator” — viruslarning sevimli yashirinish joyi.
4. Notanish shaxslardan kelgan ilovalarni ochmang.
5. Fayl kengaytmalarini ko‘rsatib qo‘ying: hujjat.pdf.exe — bu dastur, PDF emas!
6. Fleshkani ulaganda avval antivirus bilan tekshiring.
7. Muhim fayllarning zaxira nusxasini oling (3-2-1 qoidasi).
8. Kuchli parollar va ikki bosqichli autentifikatsiyadan foydalaning.
9. Kundalik ishlar uchun administrator emas, oddiy hisobdan foydalaning.
10. Shubhali havolaga bosishdan oldin manzilni tekshiring.

Maktab kompyuter sinfi uchun maslahat: o‘quvchilar hisoblarini cheklangan huquqli qiling va fleshkalar uchun avtomatik ishga tushirishni (autorun) o‘chiring.

Fleshkadagi yashirin papkalarni tiklash

Agar papkalar yorliqqa aylangan bo‘lsa, avval antivirus bilan tekshiring, so‘ng Buyruqlar satri (cmd) da quyidagini bajaring (E: — fleshka harfi):

1attrib -h -r -s /s /d E:\*.*

Shundan so‘ng yorliq fayllarni o‘chirib tashlang.

Xulosa

Antivirus — himoyaning faqat bir qismi. Eng kuchli himoya vositasi — ehtiyotkor foydalanuvchi. Shubhali narsaga bosishdan oldin 5 soniya o‘ylash ko‘plab muammolarning oldini oladi.