Excel: formulalar va funksiyalar — dars ishlanmasi

Dars o‘quvchilarga elektron jadvalning eng kuchli imkoniyati — avtomatik hisoblashni o‘rgatadi. O‘quvchilar “Sinf jurnali” jadvalida o‘rtacha ball, eng yuqori va eng past baho, “o‘tdi/o‘tmadi” natijasini formulalar yordamida hisoblaydi.

Dars haqida umumiy ma’lumot

• Mavzu: Excel’da formulalar va funksiyalar
• Dars turi: Yangi bilim + amaliy mashg‘ulot
• Davomiyligi: 45 daqiqa

Kutilayotgan natijalar

1. Formula “=” belgisi bilan boshlanishini va yacheyka manzillari ishlatilishini biladi.
2. Arifmetik amallar tartibini (qavslar, ko‘paytirish/bo‘lish, qo‘shish/ayirish) qo‘llaydi.
3. SUM, AVERAGE, MIN, MAX, COUNT funksiyalaridan foydalanadi.
4. IF funksiyasi bilan shartli natija chiqaradi.
5. Formulani avtoto‘ldirish markeri yordamida nusxalaydi va $ belgisining vazifasini tushuntiradi.

Darsning borishi

1. Motivatsiya (5 daqiqa)

Savol: “Sinfdagi 30 o‘quvchining 5 ta fandan o‘rtacha bahosini qo‘lda hisoblash qancha vaqt oladi?” So‘ng o‘qituvchi Excel’da bitta formula yozib, uni pastga cho‘zadi — barcha natijalar bir soniyada paydo bo‘ladi.

2. Yangi mavzu (12 daqiqa)

Formula qoidalari:

• Har bir formula = belgisi bilan boshlanadi: =B2+C2
• Sonlar o‘rniga yacheyka manzillari yoziladi — shunda ma’lumot o‘zgarsa, natija avtomatik yangilanadi.
• Amallar: + − * / ^ (daraja), qavslar ustuvor.

Asosiy funksiyalar:

• =SUM(B2:F2) — yig‘indi (ruscha Excel’da СУММ)
• =AVERAGE(B2:F2) — o‘rtacha (СРЗНАЧ)
• =MAX(B2:F2), =MIN(B2:F2) — eng katta va eng kichik (МАКС, МИН)
• =COUNT(B2:F2) — sonli yacheykalar soni (СЧЁТ)
• =IF(G2>=3;"O‘tdi";"O‘tmadi") — shart bo‘yicha natija (ЕСЛИ)

Nisbiy va mutlaq manzil: formulani pastga cho‘zganda B2 → B3 → B4 bo‘lib o‘zgaradi (nisbiy). $B$1 esa o‘zgarmaydi (mutlaq). Mutlaq manzil qo‘yish uchun manzilni belgilab F4 bosiladi.

3. Amaliy ish: “Sinf jurnali” (20 daqiqa)

Shablonda A ustunida familiyalar, B–F ustunlarida 5 ta fan baholari bor.

1. G ustuniga har bir o‘quvchining o‘rtacha bahosini AVERAGE bilan hisoblang.
2. H ustuniga eng yuqori bahoni (MAX), I ustuniga eng past bahoni (MIN) chiqaring.
3. J ustuniga IF yordamida: o‘rtacha 4,5 va undan yuqori bo‘lsa “A’lochi”, aks holda “—”.
4. Jadval ostiga har bir fan bo‘yicha sinfning o‘rtacha bahosini chiqaring.
5. G ustunidagi sonlarni 1 ta kasr xonagacha yaxlitlang (Format → Son).
6. Qo‘shimcha: L1 yacheykaga “o‘tish bali” (masalan, 3) yozing va IF formulasida uni $L$1 ko‘rinishida ishlating.

4. Mustahkamlash (5 daqiqa)

Tezkor savollar:

• =A1+B1*2 formulasida qaysi amal birinchi bajariladi?
• AVERAGE va SUM farqi nimada?
• $A$1 va A1 ning farqi nima?
• Formulada xato bo‘lsa Excel qanday belgi chiqaradi? (#ЗНАЧ!, #ИМЯ?, #ДЕЛ/0!)

5. Uyga vazifa (3 daqiqa)

Oilaning bir haftalik xarajatlar jadvalini tuzish: kunlar, xarajat turlari, kunlik va haftalik jami, eng katta xarajat kuni.

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Formulani “=” belgisisiz yozish — Excel uni oddiy matn deb qabul qiladi.
• Ruscha Excel’da argumentlarni vergul bilan ajratish — nuqta-vergul (;) kerak.
• Butun jadval o‘rniga bitta yacheykani belgilab funksiya yozish.
• Mutlaq manzilni unutish — natijada formulani cho‘zganda xato hisoblash.

Baholash mezonlari

• 5: barcha formulalar to‘g‘ri, IF va mutlaq manzil qo‘llangan, jadval formatlangan.
• 4: asosiy funksiyalar to‘g‘ri, IF yoki mutlaq manzilda kamchilik bor.
• 3: faqat SUM va AVERAGE to‘g‘ri bajarilgan.

O‘qituvchiga tavsiya

Excel tili (o‘zbekcha, ruscha, inglizcha) maktab kompyuterlarida har xil bo‘lishi mumkin. Doskaga funksiyalarning ikki tildagi nomini yonma-yon yozib qo‘ying.