Fayl va papkalar bilan ishlash — dars ishlanmasi

Dars o‘quvchilarga kompyuterdagi ma’lumotlar qanday saqlanishini va ularni qanday tartibga solishni o‘rgatadi. Asosiy o‘xshatish — kutubxona: fayl — kitob, papka — javon, disk — kutubxona binosi.

Kutilayotgan natijalar

1. Fayl va papka farqini tushuntiradi.
2. Fayl kengaytmasi orqali uning turini aniqlaydi (.docx, .xlsx, .pptx, .jpg, .mp3, .mp4, .pdf).
3. Papka yaratadi, nomlaydi va qayta nomlaydi.
4. Fayllarni nusxalaydi, ko‘chiradi, o‘chiradi va savatdan tiklaydi.
5. Fayl yo‘lini (masalan, D:\O‘qish\Informatika\uy_vazifa.docx) o‘qiy oladi.

Asosiy tushunchalar

• Fayl — diskda nom bilan saqlangan ma’lumot (matn, rasm, musiqa, dastur).
• Papka — fayllar va boshqa papkalarni guruhlash uchun “idish”.
• Kengaytma — fayl nomidagi nuqtadan keyingi qism, fayl turini bildiradi.
• Yo‘l — faylning diskdagi to‘liq manzili.
• Savat (Korzina) — o‘chirilgan fayllar vaqtincha saqlanadigan joy.

Darsning borishi

1. Motivatsiya (5 daqiqa)

O‘qituvchi ekranda tartibsiz ish stolini (50 ta aralash fayl) va tartibli papkalar tuzilmasini ko‘rsatadi. Savol: “Qaysi kompyuterda kerakli rasmni tezroq topasiz?”

2. Yangi mavzu (12 daqiqa)

• Fayllar boshqaruvchisi (Provodnik): Win+E.
• Papka yaratish: sichqonchaning o‘ng tugmasi → Yaratish → Papka yoki Ctrl+Shift+N.
• Qayta nomlash: F2.
• Nusxalash va qo‘yish: Ctrl+C, Ctrl+V; ko‘chirish: Ctrl+X, Ctrl+V yoki sudrab olib borish.
• O‘chirish: Delete (savatga), Shift+Delete (butunlay — ehtiyot bo‘ling!).
• Kengaytmalarni ko‘rsatish: Ko‘rinish → Fayl nomi kengaytmalari.

Fayl nomlash qoidalari: nomda \ / : * ? " < > | belgilari ishlatilmaydi; nom mazmunli bo‘lishi kerak: “rasm1.jpg” emas, “Samarqand_Registon.jpg”.

3. Amaliy ish (18 daqiqa)

“Topshiriq” papkasida aralash 15 ta fayl bor (hujjatlar, rasmlar, musiqa, videolar).

1. “Topshiriq” ichida 4 ta papka yarating: Hujjatlar, Rasmlar, Musiqa, Videolar.
2. Har bir faylni kengaytmasiga qarab tegishli papkaga ko‘chiring.
3. “Rasmlar” ichida “Tabiat” va “Shaharlar” papkalarini yaratib, rasmlarni ajrating.
4. Bitta hujjatning nusxasini “Hujjatlar” papkasida yarating va uni “nusxa_ismingiz” deb nomlang.
5. Keraksiz faylni (masalan, “eski.tmp”) o‘chiring, keyin savatdan tiklang va yana o‘chiring.
6. Bitta rasm faylining to‘liq yo‘lini daftarga yozing.

4. Mustahkamlash: “Kengaytmani top” o‘yini (5 daqiqa)

O‘qituvchi fayl nomini aytadi, o‘quvchilar turini aytadi: dars.pptx (taqdimot), qo‘shiq.mp3 (audio), jadval.xlsx (elektron jadval), kitob.pdf (PDF hujjat), o‘yin.exe (dastur), rasm.png (rasm).

5. Uyga vazifa (5 daqiqa)

Uydagi kompyuter yoki telefonda “O‘qish” papkasini yaratib, ichida har bir fan uchun alohida papka ochish va rasmini (skrinshot) olib kelish.

Baholash mezonlari

• 5: barcha fayllar to‘g‘ri papkalarga ajratilgan, ichki papkalar yaratilgan, yo‘l to‘g‘ri yozilgan.
• 4: fayllar ajratilgan, 1–2 ta xato bor.
• 3: papkalar yaratilgan, lekin fayllarning bir qismi ajratilmagan.

O‘qituvchiga maslahat

Darsdan oldin har bir kompyuterdagi “Topshiriq” papkasining zaxira nusxasini saqlab qo‘ying — keyingi sinf uchun tezda tiklash mumkin bo‘ladi.