5-sinf: Kompyuter va uning qismlari — dars ishlanmasi

Ushbu dars ishlanmasi 5-sinf informatika darsi uchun mo‘ljallangan bo‘lib, o‘quvchilarni kompyuterning asosiy qurilmalari, ularning vazifalari va o‘zaro bog‘liqligi bilan tanishtiradi. Dars 45 daqiqaga mo‘ljallangan, ko‘rgazmali, guruhda ishlash va amaliy topshiriqlarga asoslangan.

Dars haqida umumiy ma’lumot

• Fan: Informatika va axborot texnologiyalari
• Sinf: 5-sinf
• Mavzu: Kompyuter va uning qismlari
• Dars turi: Yangi bilim beruvchi, aralash dars
• Davomiyligi: 45 daqiqa
• Usullar: Suhbat, ko‘rgazma, “Klaster”, guruhda ishlash, “Kim tezroq?” o‘yini

Darsning maqsadlari

Ta’limiy: o‘quvchilar kompyuterning asosiy qurilmalarini (tizim bloki, monitor, klaviatura, sichqoncha, printer, karnay, mikrofon) nomlay oladi va ularni kiritish, chiqarish, qayta ishlash va saqlash qurilmalariga ajrata oladi.

Tarbiyaviy: kompyuterdan ehtiyotkorlik bilan foydalanish, texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qilish madaniyatini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi: taqqoslash, tasniflash va mantiqiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish.

Kutilayotgan natijalar

Dars yakunida o‘quvchi:

1. Kompyuterning kamida 8 ta qurilmasini nomlaydi va vazifasini tushuntiradi.
2. Qurilmalarni “kiritish”, “chiqarish”, “qayta ishlash”, “saqlash” guruhlariga to‘g‘ri ajratadi.
3. Protsessor, operativ xotira (RAM) va qattiq disk (HDD/SSD) farqini oddiy misollar orqali izohlaydi.
4. Kompyuter bilan ishlashdagi asosiy xavfsizlik qoidalarini aytib bera oladi.

Jihozlar va tayyorgarlik

• Proyektor yoki interaktiv doska, mavzu bo‘yicha taqdimot
• Iloji bo‘lsa, ochiq tizim bloki yoki eski kompyuter ehtiyot qismlari (RAM plata, qattiq disk, kuler)
• Qurilmalar rasmlari tushirilgan kartochkalar (har guruhga 12 ta)
• 4 ta A3 varaq va markerlar (klaster uchun)
• Mustahkamlash uchun tarqatma test varaqlari

Darsning borishi

1-bosqich. Tashkiliy qism (2 daqiqa)

Salomlashish, davomatni aniqlash, o‘quvchilarni 4 ta guruhga bo‘lish. Doskaga mavzu va dars maqsadi yoziladi.

2-bosqich. Motivatsiya va o‘tilganlarni takrorlash (5 daqiqa)

O‘qituvchi topishmoq bilan boshlaydi: “Miyasi bor — o‘ylamaydi, ko‘zi bor — ko‘rmaydi, lekin hamma narsani hisoblaydi.” Javob: kompyuter.

Savollar:

• Kompyuterdan uyda va maktabda qanday maqsadlarda foydalanasiz?
• Axborot nima? Axborot bilan qanday amallar bajariladi? (qabul qilish, saqlash, qayta ishlash, uzatish)

Shu savol orqali mavzuga ko‘prik quriladi: kompyuterning har bir qismi axborot bilan ishlashning ana shu bosqichlaridan biriga javob beradi.

3-bosqich. Yangi mavzu bayoni (15 daqiqa)

O‘qituvchi kompyuterni inson organizmiga o‘xshatib tushuntiradi:

• Protsessor (CPU) — kompyuterning “miyasi”, barcha hisob-kitoblar va buyruqlarni bajaradi.
• Operativ xotira (RAM) — “qisqa muddatli xotira”: kompyuter ishlab turganda ma’lumotlarni vaqtincha saqlaydi, o‘chirilganda tozalanadi.
• Qattiq disk (HDD/SSD) — “uzoq muddatli xotira”: fayllar, rasmlar, dasturlar doimiy saqlanadi.
• Ona plata — barcha qismlarni bir-biriga bog‘lovchi “asab tizimi”.
• Quvvat bloki — kompyuterni elektr energiyasi bilan ta’minlaydi, “yurak” vazifasini bajaradi.

Keyin tashqi qurilmalar guruhlab ko‘rsatiladi:

• Kiritish qurilmalari: klaviatura, sichqoncha, mikrofon, skaner, veb-kamera, sensorli ekran.
• Chiqarish qurilmalari: monitor, printer, karnay, quloqchin, proyektor.
• Saqlash qurilmalari: fleshka, tashqi disk, xotira kartasi, qattiq disk.

Iloji bo‘lsa, o‘qituvchi ochiq tizim blokini yoki ehtiyot qismlarni ko‘rsatadi va o‘quvchilarga qo‘lda ushlab ko‘rishga ruxsat beradi (tok manbaidan uzilgan holda).

4-bosqich. Mustahkamlash: guruhda ishlash (12 daqiqa)

1-topshiriq “Klaster” (6 daqiqa). Har bir guruh A3 varaq markaziga “Kompyuter” deb yozadi va to‘rt tarmoq chizadi: kiritish, chiqarish, qayta ishlash, saqlash. Kartochkalardagi qurilmalarni to‘g‘ri tarmoqqa yopishtiradi. Guruhlar ishlarini taqdim etadi.

2-topshiriq “Kim tezroq?” (6 daqiqa). O‘qituvchi qurilma vazifasini aytadi, guruhlar qurilma nomini topadi:

1. Matn va buyruqlarni kiritish uchun xizmat qiladi. (Klaviatura)
2. Qog‘ozga matn va rasm chiqaradi. (Printer)
3. Kompyuter o‘chganda ma’lumotlar unda o‘chib ketadi. (RAM)
4. Ekrandagi ko‘rsatkichni boshqaradi. (Sichqoncha)
5. Barcha hisoblashlarni bajaradi. (Protsessor)
6. Ovozni kompyuterga kiritadi. (Mikrofon)

5-bosqich. Texnika xavfsizligi bo‘yicha daqiqa (3 daqiqa)

• Kompyuterni ho‘l qo‘l bilan ushlamaslik, yonida suyuqlik ichmaslik.
• Monitorgacha masofa kamida 50–70 sm bo‘lishi.
• Har 20 daqiqada ko‘zga dam berish (20–20–20 qoidasi: 20 soniya davomida 20 fut uzoqlikka qarash).
• Simlarni tortmaslik, tizim blokini mustaqil ochmaslik.

6-bosqich. Baholash va refleksiya (5 daqiqa)

Har bir o‘quvchi 5 ta savoldan iborat tarqatma testni bajaradi. So‘ngra “Bugun men... bildim / ... qiziq bo‘ldi / ... tushunarsiz qoldi” jumlalarini davom ettiradi.

7-bosqich. Uyga vazifa (3 daqiqa)

• Uydagi yoki maktabdagi kompyuter (yoki telefon) qurilmalarini ro‘yxatga olib, ularni to‘rt guruhga ajratish.
• Ijodiy topshiriq: “Agar kompyuter gapira olsa, u qismlari haqida nima derdi?” mavzusida 5–6 gaplik hikoya yozish.

Tarqatma test (namuna)

1. Quyidagilardan qaysi biri kiritish qurilmasi? a) monitor; b) klaviatura; c) printer
2. Kompyuterning “miyasi” deb nimani aytamiz? a) protsessor; b) sichqoncha; c) karnay
3. Kompyuter o‘chirilganda qaysi xotiradagi ma’lumot yo‘qoladi? a) qattiq disk; b) fleshka; c) operativ xotira
4. Qaysi qurilma ham kiritish, ham chiqarish vazifasini bajaradi? a) sensorli ekran; b) skaner; c) karnay
5. Fayllar doimiy saqlanadigan qurilma: a) RAM; b) SSD; c) monitor

Baholash mezonlari

• 5 baho: barcha qurilmalarni to‘g‘ri tasniflaydi, test savollariga 5 ta to‘g‘ri javob, guruh ishida faol.
• 4 baho: 4 ta to‘g‘ri javob, tasniflashda 1–2 ta xatolik.
• 3 baho: 3 ta to‘g‘ri javob, qurilmalarni nomlaydi, lekin vazifasini to‘liq izohlay olmaydi.

O‘qituvchiga metodik maslahatlar

• O‘xshatishlardan (miya, yurak, xotira) foydalaning — 5-sinf o‘quvchilari abstrakt tushunchalarni hayotiy misollar orqali yaxshi o‘zlashtiradi.
• “Sensorli ekran” va “ko‘p funksiyali printer (MFU)” kabi ikki vazifali qurilmalar haqida bahs uyushtiring — bu tasniflash ko‘nikmasini chuqurlashtiradi.
• Agar sinfda kompyuter yetarli bo‘lmasa, kartochkalar va rasmlar bilan ishlash darsni to‘liq qoplaydi.
• Sust o‘quvchilarga “Kim tezroq?” o‘yinida birinchi bo‘lib javob berish imkonini bering.