Asosiy kontentga o‘tish
Informatik.uz
Bakalavr · 1-kurs1-bob. Axborot texnologiyalariga kirish

Axborotni kodlash va ikkilik sanoq tizimi

Kompyuter matn, rasm va tovushni ham nollar va birlar bilan ifodalaydi. Bit va bayt, ikkilik hamda o‘n oltilik sanoq tizimlari, ASCII va Unicode kodlashlarini o‘rganamiz.

1-mavzu / 32 daq o‘qishYangilangan: 27-oktabr, 2026
Mavzular ro‘yxati (1 / 3)

1-bob. Axborot texnologiyalariga kirish

  1. 1Axborotni kodlash va ikkilik sanoq tizimi

Kompyuter har qanday axborotni — son, matn, rasm, tovush — faqat ikkita belgi, 0 va 1 yordamida ifodalaydi. Buning sababi oddiy: elektron qurilmada ikki holatni (masalan, kuchlanish bor yoki yo‘q) ishonchli ajratish va saqlash osonroq. Bitta ikkilik raqam bit deyiladi, 8 bit esa baytni tashkil qiladi. n ta bit 2^n xil holatni kodlay oladi, shuning uchun 1 bayt 256 ta qiymatni (0 dan 255 gacha) ifodalaydi.

Ikkilik sanoq tizimi — pozitsion tizim: raqamning qiymati uning turgan o‘rniga bog‘liq. O‘nlik tizimda o‘rinlar 10 ning darajalariga (1, 10, 100…), ikkilik tizimda esa 2 ning darajalariga (1, 2, 4, 8, 16…) mos keladi. Masalan, 1101 soni 1 × 8 + 1 × 4 + 0 × 2 + 1 × 1 = 13 ga teng. O‘nlik sonni ikkilikka o‘tkazish uchun uni ketma-ket 2 ga bo‘ling va qoldiqlarni teskari tartibda o‘qing: 13 uchun qoldiqlar 1, 0, 1, 1 chiqadi, teskari o‘qilganda esa 1101 hosil bo‘ladi.

Uzun ikkilik yozuvni qisqartirish uchun o‘n oltilik sanoq tizimi ishlatiladi: har bir o‘n oltilik raqam (0–9, A–F) aynan 4 bitga mos keladi, masalan, 1010 1111 = AF. Python’da bu amallar tayyor: bin(13) natijasi 0b1101, int("1101", 2) natijasi 13, hex(175) natijasi esa 0xaf bo‘ladi.

Matn ham sonlar bilan kodlanadi: har bir belgiga raqamli kod beriladi. ASCII jadvali 128 ta belgini (lotin harflari, raqamlar, tinish va boshqaruv belgilari) qamrab oladi, masalan, A harfi 65 kodiga ega. Unicode dunyodagi deyarli barcha yozuv tizimlarining belgilariga alohida kod beradi, UTF-8 kodlash usuli esa har bir belgi uchun 1 dan 4 baytgacha ishlatadi: ASCII belgilari 1 bayt, kirill harflari 2 bayt oladi. Rasm piksellar to‘ri sifatida kodlanadi: 24 bitli rangda har bir piksel 3 bayt (qizil, yashil va ko‘k tashkil etuvchilar) egallaydi.

Asosiy xulosalar

  • Kompyuter barcha axborotni 0 va 1 ketma-ketligi, ya’ni bitlar bilan ifodalaydi.
  • 8 bit = 1 bayt; n bit 2^n xil qiymatni kodlaydi.
  • Ikkilik tizim pozitsion: har bir o‘rin 2 ning darajasiga (1, 2, 4, 8…) mos keladi.
  • O‘nlikdan ikkilikka o‘tishda 2 ga bo‘lishdagi qoldiqlar teskari tartibda o‘qiladi.
  • Matn ASCII va Unicode (UTF-8) kodlari bilan, rasm esa piksellar rangining raqamlari bilan kodlanadi.

Amaliy topshiriqlar

  1. 25, 100 va 255 sonlarini ikkilik tizimga, 101101 va 11110000 sonlarini esa o‘nlik tizimga qo‘lda o‘tkazing, so‘ng natijani Python’ning bin() va int() funksiyalari bilan tekshiring.
  2. Python’da ord() va chr() yordamida ismingizdagi har bir harfning kodini toping va uni bin() bilan ikkilik shaklda chiqaring.
  3. 1280 × 720 pikselli, 24 bitli rangli siqilmagan rasm necha bayt joy egallashini hisoblang va natijani megabaytga aylantiring (1 MB = 1 048 576 bayt deb oling).

Mustahkamlash savollari

O‘zingizni sinab ko‘ring: avval o‘ylab ko‘ring, keyin javobni oching.

  1. 18 bit yordamida nechta turli qiymatni kodlash mumkin va nima uchun?
    256 tani: har bir bit ikki qiymat oladi, shuning uchun 2^8 = 256.
  2. 2`1011` ikkilik soni o‘nlik tizimda nechaga teng?
    11, chunki 8 + 0 + 2 + 1 = 11.
  3. 3Nima uchun kompyuterlarda ikkilik sanoq tizimi ishlatiladi?
    Elektron qurilmada ikki holatni (masalan, kuchlanish bor yoki yo‘q) ishonchli ajratish va saqlash osonroq.

0 / 3 mavzu o‘tildi

Kirib belgilash