Ma’lumotlar bazasi asoslari

Ma’lumotlar bazasi (MB) — ma’lum qoidalar bo‘yicha tartiblangan, kompyuterda saqlanadigan o‘zaro bog‘liq ma’lumotlar majmuasi. Maktab jurnali, kutubxona katalogi, onlayn-do‘kondagi mahsulotlar ro‘yxati — hammasi ma’lumotlar bazasiga misol. Ma’lumotlarni fayllarda tartibsiz saqlashdan farqli, baza ularni takrorlanishsiz, tez qidirish va o‘zgartirish mumkin bo‘lgan shaklda saqlaydi.

Eng keng tarqalgan model — relyatsion model: ma’lumotlar jadvallarda saqlanadi. Jadvalning har bir ustuni — maydon (masalan, ism, sinf, tug‘ilgan yil), har bir qatori — yozuv (bitta o‘quvchi haqida to‘liq ma’lumot). Har bir maydonning turi bo‘ladi: butun son, matn, sana. Har bir yozuvni noyob aniqlash uchun birlamchi kalit — qiymatlari takrorlanmaydigan maydon (odatda id) — belgilanadi.

Bazaning jadvallari bir-biri bilan bog‘lanadi. Masalan, “O‘quvchilar” jadvalida har bir o‘quvchining id si bor, “Baholar” jadvalida esa student_id maydoni shu id ga ishora qiladi — bunday maydon tashqi kalit deyiladi. Shu tufayli o‘quvchining ismi baholar jadvalida qayta-qayta yozilmaydi: ma’lumot bir joyda saqlanadi, o‘zgartirilganda esa hamma joyda to‘g‘ri bo‘ladi.

Bazani yaratish, to‘ldirish va unga murojaat qilishni ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT, ingliz tilida DBMS) amalga oshiradi. Mashhur tizimlar: SQLite, MySQL, PostgreSQL. MBBT ma’lumotlar yaxlitligini saqlaydi (masalan, takroriy birlamchi kalitga yo‘l qo‘ymaydi), bir vaqtda ko‘p foydalanuvchi bilan ishlashni, zaxira nusxa olishni va kirish huquqlarini boshqarishni ta’minlaydi. Murojaat uchun odatda SQL tilidan foydalaniladi.

Asosiy xulosalar

• Ma’lumotlar bazasi — tartiblangan va o‘zaro bog‘liq ma’lumotlar majmuasi.
• Relyatsion modelda ma’lumotlar jadvallarda saqlanadi: ustun — maydon, qator — yozuv.
• Birlamchi kalit har bir yozuvni noyob aniqlaydi.
• Tashqi kalit jadvallarni bir-biriga bog‘laydi va takrorlanishni kamaytiradi.
• MBBT (SQLite, MySQL, PostgreSQL) bazani boshqaradi va ma’lumotlar yaxlitligini saqlaydi.