Axborot xavfsizligi bo‘yicha dars rejasi

Dars rejasi 10-sinf o‘quvchilari uchun “Axborot xavfsizligi asoslari” mavzusida 45 daqiqalik darsni o‘tkazishga mo‘ljallangan. Darsda o‘quvchilar asosiy kibertahdidlar (fishing, zararli dasturlar, ijtimoiy muhandislik), kuchli parol yaratish, ikki bosqichli autentifikatsiya va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish qoidalarini amaliy holatlar orqali o‘rganadi.

Dars haqida umumiy ma’lumot

• Sinf: 10-sinf
• Mavzu: Axborot xavfsizligi asoslari
• Dars turi: Aralash (yangi bilim + amaliy mashg‘ulot)
• Davomiyligi: 45 daqiqa
• Usullar: Keys-stadi, “Aqliy hujum”, juftlikda ishlash, amaliy test

Darsning maqsadlari

• Ta’limiy: axborot xavfsizligining uch asosiy tamoyili — maxfiylik, yaxlitlik, foydalanish imkoniyati (CIA triadasi) bilan tanishtirish; asosiy tahdid turlarini farqlashga o‘rgatish.
• Tarbiyaviy: internetda mas’uliyatli xulq-atvor, o‘z va o‘zgalar ma’lumotlariga hurmat madaniyatini shakllantirish.
• Rivojlantiruvchi: shubhali xabar va havolalarni tanqidiy tahlil qilish ko‘nikmasini rivojlantirish.

Kutilayotgan natijalar

1. O‘quvchi fishing xabarini kamida 4 ta belgisiga ko‘ra aniqlaydi.
2. Kuchli parol talablarini biladi va eslab qolish oson bo‘lgan kuchli parol (parol-ibora) yarata oladi.
3. Ikki bosqichli autentifikatsiya (2FA) nima ekanini va uni qanday yoqishni tushuntiradi.
4. Shaxsiy ma’lumot o‘g‘irlanganda qanday harakat qilishni biladi.

Jihozlar

• Proyektor, taqdimot
• Fishing xabarlari namunalari tushirilgan tarqatma kartochkalar (6 ta keys)
• Internetga ulangan kompyuterlar (parol mustahkamligini tekshirish uchun)
• “Xavfsizlik nazorat ro‘yxati” tarqatmasi

Darsning borishi

1. Tashkiliy qism va motivatsiya (5 daqiqa)

O‘qituvchi real hayotdan qisqa holat aytadi: “Sizga Telegram’da ‘Tabriklaymiz! Siz 5 000 000 so‘m yutdingiz, sovrinni olish uchun karta raqamingiz va SMS kodni yuboring’ degan xabar keldi. Nima qilasiz?” O‘quvchilar fikrlarini aytadi. Shu orqali mavzuga o‘tiladi.

2. Yangi mavzu bayoni (12 daqiqa)

Axborot xavfsizligining uch tamoyili (CIA):

• Maxfiylik — ma’lumotni faqat ruxsat etilgan shaxslar ko‘radi.
• Yaxlitlik — ma’lumot ruxsatsiz o‘zgartirilmaydi.
• Foydalanish imkoniyati — ma’lumot kerak bo‘lganda mavjud bo‘ladi.

Asosiy tahdidlar:

• Fishing — soxta xat, sayt yoki xabar orqali login, parol, karta ma’lumotlarini o‘g‘irlash.
• Zararli dasturlar — viruslar, troyanlar, shifrlovchi (ransomware) va josus dasturlar.
• Ijtimoiy muhandislik — insonning ishonchi, qo‘rquvi yoki shoshqaloqligidan foydalanish (“Bank xodimiman, kartangiz bloklandi”).
• Parollarni buzish — oddiy parollarni lug‘at yoki to‘liq tanlash usulida topish.
• Ochiq Wi-Fi xavfi — jamoat tarmoqlarida ma’lumotlar ushlanishi mumkin.

3. Amaliy ish 1: “Fishingni top” keysi (10 daqiqa)

Juftliklar 6 ta xabar namunasini tahlil qiladi va har biri haqiqiy yoki soxta ekanini aniqlaydi. Fishing belgilari:

1. Shoshiltiruvchi yoki qo‘rqituvchi ohang (“24 soat ichida tasdiqlamasangiz, hisobingiz o‘chiriladi”).
2. Jo‘natuvchi manzili yoki havola domenidagi xatolar (masalan, rasmiy domen o‘rniga unga o‘xshash soxta domen).
3. Parol, karta raqami, CVV yoki SMS kodni so‘rash — rasmiy tashkilotlar buni hech qachon so‘ramaydi.
4. Imlo va grammatik xatolar.
5. Haqiqatga to‘g‘ri kelmaydigan darajada katta yutuq yoki chegirma.

Natijalar sinf bilan muhokama qilinadi.

4. Amaliy ish 2: Kuchli parol yaratish (8 daqiqa)

O‘qituvchi kuchli parol talablarini tushuntiradi:

• kamida 12 belgi;
• katta va kichik harflar, raqamlar, maxsus belgilar;
• shaxsiy ma’lumot (ism, tug‘ilgan sana, telefon raqami) ishlatilmaydi;
• har bir xizmat uchun alohida parol, ularni saqlash uchun parol menejeri.

Parol-ibora usuli: eslab qolish oson jumladan parol yasash. Masalan, “Men har kuni ertalab 7 da yuguraman!” → “Mhke7dY!” yoki 4 ta tasodifiy so‘zdan: “Olma-Daryo-Kitob-92”.

O‘quvchilar o‘z namunaviy parollarini (haqiqiy parol emas!) yaratadi va mustahkamlikni tekshiruvchi xizmatlarda sinab ko‘radi.

2FA: parolga qo‘shimcha ravishda telefon ilovasidagi kod talab qilinadi. Telegram (bulutli parol), Google va Instagram’da 2FA’ni yoqish yo‘li slaydda ko‘rsatiladi.

5. Mustahkamlash (6 daqiqa)

Tezkor savol-javob:

• Qaysi biri kuchliroq: “12345678” yoki “Kitob-Yomg‘ir-48!”? Nima uchun?
• Bank xodimi sizdan SMS kodni so‘rasa nima qilasiz?
• Ochiq Wi-Fi’da qaysi amallarni bajarmaslik kerak?
• Hisobingiz buzilgan bo‘lsa, birinchi navbatda nima qilasiz? (parolni o‘zgartirish, barcha seanslarni yopish, 2FA yoqish, do‘stlarni ogohlantirish)

6. Yakun va uyga vazifa (4 daqiqa)

• Oila a’zolari bilan “Raqamli xavfsizlik” suhbatini o‘tkazish va ularning kamida bitta hisobida 2FA’ni yoqishga yordam berish.
• “Fishing xabarini qanday tanish mumkin?” mavzusida bir sahifali eslatma-infografika tayyorlash.

Xavfsizlik nazorat ro‘yxati (tarqatma)

• Barcha muhim hisoblarda 2FA yoqilgan.
• Har bir xizmatda alohida parol ishlatiladi.
• Operatsion tizim va ilovalar muntazam yangilanadi.
• Ilovalar faqat rasmiy do‘konlardan o‘rnatiladi.
• Notanish havolalar bosilmaydi, notanish fayllar ochilmaydi.
• Muhim fayllarning zaxira nusxasi (bulut yoki tashqi disk) mavjud.
• Ijtimoiy tarmoqlarda manzil, telefon va hujjatlar suratlari joylanmaydi.

Baholash mezonlari

• 5: fishing belgilarini to‘liq aniqlaydi, kuchli parol yaratadi, 2FA va CIA tamoyillarini tushuntiradi.
• 4: keyslarni asosan to‘g‘ri tahlil qiladi, 1–2 ta noaniqlik bor.
• 3: asosiy tahdid turlarini nomlaydi, lekin amaliy keyslarda qiynaladi.

O‘qituvchiga tavsiyalar

• Keyslarni o‘quvchilar kundalik foydalanadigan platformalar (Telegram, Instagram, bank ilovalari) asosida tayyorlang — mavzu ancha jonli bo‘ladi.
• O‘quvchilardan hech qachon haqiqiy parollarini aytish yoki yozishni so‘ramang; mashqlarda faqat namunaviy parollardan foydalaning.
• Darsni “qo‘rqitish” emas, “himoyalanish” ruhida o‘tkazing: har bir tahdid bilan birga aniq himoya choralarini bering.