Asosiy kontentga o‘tish
Informatik.uz
2-bob. Axborot xavfsizligi

Parollar va ikki bosqichli himoya

Hisobingizni buzishdan himoya qilish uchun kuchli parol tanlash, parol menejeridan foydalanish va ikki bosqichli himoyani yoqish qoidalarini hamda bu qoidalar nima uchun ishlashini o‘rganasiz.

5-mavzu / 112 daq o‘qishYangilangan: 27-oktabr, 2026
Mavzular ro‘yxati (5 / 11)

Parol — hisobga kirishda shaxsni tasdiqlaydigan eng oddiy vosita. Hujumchilar parolni ko‘pincha tanlab topadi: mashhur parollarni (123456, qwerty) sinab ko‘radi yoki barcha belgi birikmalarini ketma-ket tekshiradi. Shuning uchun parol qancha uzun va noyob bo‘lsa, uni topish shuncha qiyin.

Yaxshi parol kamida 12 ta belgidan iborat bo‘ladi va ism, tug‘ilgan sana yoki telefon raqami kabi shaxsiy ma’lumotni o‘z ichiga olmaydi. Eslab qolish oson, topish esa qiyin variant — bir nechta tasodifiy so‘zdan tuzilgan uzun ibora, masalan, “olma-daryo-kitob-yomgir” (bu faqat misol, uni hech qayerda ishlatmang). Eng muhim qoida: har bir sayt uchun alohida parol qo‘ying, aks holda bitta saytdan sizib chiqqan parol bilan boshqa hisoblaringizga ham kirishlari mumkin.

Ko‘p parolni yodda saqlab bo‘lmaydi, shuning uchun parol menejeri (masalan, Bitwarden yoki KeePassXC) ishlating. U parollarni shifrlangan omborda saqlaydi, sizga esa faqat bitta asosiy parolni eslab qolish kifoya. Asosiy parol juda uzun bo‘lishi va hech kimga aytilmasligi kerak.

Ikki bosqichli himoya (ikki omilli autentifikatsiya, 2FA) kirishda paroldan tashqari ikkinchi isbotni ham talab qiladi: sizda bor narsani (telefondagi kod yoki himoya kaliti) yoki o‘zingizga xos belgini (barmoq izi). Parol o‘g‘irlansa ham, jinoyatchi ikkinchi bosqichsiz hisobga kira olmaydi. Autentifikator ilovalar (masalan, Google Authenticator) kodni har 30 soniyada yangilaydi; SMS-kod ham ishlaydi, lekin kamroq ishonchli. Tasdiqlash kodini hech kimga, hatto o‘zini “bank xodimi” deb tanishtirgan odamga ham aytmang.

Asosiy xulosalar

  • Parol uzun (kamida 12 belgi), noyob bo‘lishi va shaxsiy ma’lumotni o‘z ichiga olmasligi kerak.
  • Har bir hisob uchun alohida parol qo‘ying: bitta sizib chiqish hamma hisobni xavf ostiga qo‘ymasin.
  • Parol menejeri ko‘p parolni xavfsiz saqlashga yordam beradi.
  • Ikki bosqichli himoya parol o‘g‘irlansa ham hisobni saqlab qoladi.
  • Tasdiqlash kodini hech kimga aytmang.

Amaliy topshiriqlar

  1. Quyidagi parollarni zaiflik darajasi bo‘yicha tartiblang va sababini qisqa yozing: 123456, Aziza2008, qwerty, Xk9#vT2!qL, “daryo-bulut-chinor-kitob-qum”.
  2. Faqat kichik lotin harflaridan (26 ta) tuzilgan 6 belgili va 10 belgili parollarning mumkin bo‘lgan variantlari sonini hisoblang va ular necha marta farq qilishini toping.
  3. Ota-onangiz yoki o‘qituvchingiz bilan maslahatlashib, o‘zingiz foydalanadigan bitta xizmatda (elektron pochta yoki ijtimoiy tarmoq) ikki bosqichli himoyani yoqing va zaxira kodlarni xavfsiz joyda saqlang.

Mustahkamlash savollari

O‘zingizni sinab ko‘ring: avval o‘ylab ko‘ring, keyin javobni oching.

  1. 1Nima uchun bir xil parolni ko‘p saytda ishlatish xavfli?
    Bitta saytdan ma’lumotlar sizib chiqsa, jinoyatchilar shu parol bilan boshqa hisoblaringizga ham kirib ko‘radi.
  2. 2Ikki bosqichli himoya parol o‘g‘irlangan taqdirda hisobni qanday saqlaydi?
    Kirish uchun paroldan tashqari ikkinchi isbot — telefondagi kod yoki himoya kaliti — kerak, u esa jinoyatchida bo‘lmaydi.
  3. 3Autentifikator ilovasi SMS-kodga qaraganda nima uchun ishonchliroq?
    SMS-xabarni SIM-kartani almashtirish yoki xabarni ushlab qolish orqali qo‘lga kiritish mumkin, ilovadagi kod esa faqat sizning qurilmangizda hosil bo‘ladi.

0 / 11 mavzu o‘tildi

Kirib belgilash
Informatika 10-sinf darsligi muqovasi
DarslikdaInformatika — 10-sinf