Shaxsiy ma’lumotlar va raqamli xavfsizlik madaniyati

Shaxsiy ma’lumotlar — insonni aniqlash imkonini beruvchi axborot: ism-familiya, tug‘ilgan sana, uy manzili, telefon raqami, pasport va karta ma’lumotlari, fotosurat. O‘zbekiston Respublikasining "Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida"gi qonuni ularni ruxsatsiz yig‘ish va tarqatishni cheklaydi. Internetga bir marta joylashtirilgan ma’lumotni butunlay o‘chirish juda qiyin.

Ijtimoiy tarmoqlarda quyidagilarga amal qiling: profil maxfiylik sozlamalarini yoping, uy manzili, maktab jadvali va ta’til rejalarini yozmang, notanishlar bilan do‘st bo‘lmang, postlardan oldin "bu haqda bir yildan keyin ham xursand bo‘laman-mi?" deb o‘ylang. Geolokatsiyani kerak bo‘lmaganda o‘chirib qo‘ying, chunki surat bilan birga turgan joyingiz ham ko‘rinib qolishi mumkin.

Raqamli iz — internetdagi barcha harakatlarimizdan qoladigan ma’lumotlar to‘plami: postlar, layklar, qidiruv so‘rovlari, sayt tarixi. Kelajakda o‘qishga kirishda yoki ishga joylashganda bu izlar ko‘riladi. Kiberbezorilik — internet orqali kamsitish, tahdid qilish, haqorat qilish; unga duch kelsangiz, javob qaytarmang, skrinshot saqlang, shikoyat qiling va ishonchli kattalarga ayting.

Boshqalarning huquqlarini ham hurmat qiling. Birovning suratini ruxsatsiz joylamang, shaxsiy yozishmani tarqatmang, begona matnni o‘zingiznikidek ko‘rsatmang (plagiat). Har bir xizmat uchun alohida murakkab parol qo‘ying, ikki bosqichli tasdiqlashni yoqing, jamoat Wi-Fi tarmoqlarida bank ilovalaridan foydalanmang. Xavfsizlik — bir martalik harakat emas, kundalik odat.

Asosiy xulosalar

• Ism, manzil, telefon, suratlar — shaxsiy ma’lumot; ularni ehtiyotkorlik bilan ulashing.
• Internetdagi iz uzoq saqlanadi; joylashdan oldin o‘ylab ko‘ring.
• Kiberbezorilikka javob qaytarmang: skrinshot saqlang, shikoyat qiling, kattalarga ayting.
• Har bir xizmatga alohida parol va ikki bosqichli tasdiqlash qo‘ying.