Shifrlash asoslari: Sezar shifri

Kriptografiya — axborotni himoya qilish uchun shifrlash haqidagi fan. Shifrlash — ochiq matnni maxsus qoida bo‘yicha tushunarsiz ko‘rinishga (shifrmatnga) o‘tkazish, deshifrlash esa uni asliga qaytarish. Shifrlash qoidasi o‘zgarmas bo‘lib qolmasligi uchun maxfiy kalit ishlatiladi: kalitni bilgan kishigina matnni o‘qiy oladi.

Eng qadimiy shifrlardan biri Sezar shifri bo‘lib, uni Rim sarkardasi Yuliy Sezar harbiy xatlarida ishlatgan. Unda matndagi har bir harf alifbo bo‘yicha belgilangan sondagi o‘ringa surilib almashtiriladi. Surish miqdori — kalit. Masalan, kalit 3 bo‘lsa, A harfi D ga, B harfi E ga, Z harfi esa C ga aylanadi, shuning uchun CAT so‘zi FDW bo‘ladi.

Deshifrlash uchun harflar teskari yo‘nalishda shu sonda suriladi: FDW so‘zida har bir harfni 3 o‘ringa orqaga qaytarsak, CAT hosil bo‘ladi. Python’da buni ord() (belgi kodi) va chr() (koddan belgi) funksiyalari bilan yozish mumkin: chr((ord(ch) - 65 + key) % 26 + 65) ifodasi bosh lotin harfini key o‘rin suradi. % amali alifbo oxiridan boshiga qaytishni ta’minlaydi.

Sezar shifri juda sodda va osongina buziladi: lotin alifbosida atigi 25 ta kalit bor, ularni birma-bir sinab ko‘rish mumkin. Bundan tashqari, tilda ba’zi harflar boshqalaridan ko‘p uchraydi (ingliz tilida E eng ko‘p), shuning uchun chastota tahlili yordamida shifr tezda ochiladi. Zamonaviy usullar (AES, RSA) matematik jihatdan ancha murakkab bo‘lib, banklar va messenjerlarda ishlatiladi.

Asosiy xulosalar

• Shifrlash ochiq matnni shifrmatnga, deshifrlash esa teskarisiga aylantiradi.
• Kalit — shifrni ochish uchun zarur maxfiy qiymat.
• Sezar shifrida har bir harf alifbo bo‘yicha kalit qadar suriladi.
• Sezar shifri sodda va chastota tahlili yoki sinab ko‘rish bilan buziladi.