Zararli dasturlar va antivirus

Zararli dastur (malware) — foydalanuvchi bilmagan holda kompyuterga zarar yetkazish, ma’lumot o‘g‘irlash yoki qurilmani boshqarish uchun yaratilgan dastur. Virus o‘zini boshqa fayllarga ko‘chiradi va foydalanuvchi zararlangan faylni ochganda tarqaladi. Qurt tarmoq orqali o‘zi, odam ishtirokisiz tarqaladi, troyan esa foydali dastur qiyofasida kirib, yashirin zarar yetkazadi.

Boshqa xavfli turlar ham bor. Josuslik dasturi (spyware) foydalanuvchi harakatlarini kuzatib, parollarni o‘g‘irlaydi. Shifrlovchi dastur (ransomware) fayllarni shifrlab, ochish uchun pul talab qiladi. Reklama dasturlari (adware) ekranda to‘xtovsiz reklama chiqaradi. Zararlangan kompyuter sekin ishlaydi, o‘zi oyna ochadi, fayllar yo‘qoladi.

Zararli dastur ko‘pincha shubhali saytlardan yuklab olingan pullik dasturlarning "bepul" nusxalari, elektron xatga biriktirilgan fayllar, noma’lum fleshkalar va ijtimoiy tarmoqdagi havolalar orqali tarqaladi. Fishing — soxta sayt yoki xat orqali parol va karta ma’lumotini aldab olish usuli. "Yutuq yutdingiz" kabi xabarlar deyarli har doim firibgarlikdir.

Antivirus zararli dasturlarni topadi va yo‘q qiladi: fayllarni ma’lum viruslar "imzolari" bilan taqqoslaydi va shubhali harakatlarni kuzatadi. Himoya qoidalari: antivirus va tizimni muntazam yangilab turing; faqat ishonchli manbadan dastur yuklang; notanish xatdagi havola va fayllarni ochmang; muhim fayllarning zaxira nusxasini saqlang. Antivirus hamma narsadan asramaydi — eng muhim himoya sizning ehtiyotkorligingizdir.

Asosiy xulosalar

Zararli dasturlar: virus, qurt, troyan, josuslik va shifrlovchi dasturlar.
Qurt tarmoq orqali o‘zi tarqaladi, troyan esa foydali dastur qiyofasida kiradi.
Fishing — soxta sayt yoki xat orqali ma’lumotni aldab olish.
Antivirusni yangilab turish, ishonchli manbadan yuklash va zaxira nusxa saqlash asosiy qoidalardir.

Amaliy topshiriqlar

Jadval tuzing: virus, qurt, troyan, josuslik va shifrlovchi dasturning tarqalish usuli va yetkazadigan zararini yozing.
Quyidagi xabarda fishing belgilarini toping: "Tabriklaymiz! Siz telefon yutdingiz. Olish uchun havolaga bosing va karta raqamingizni kiriting."
O‘zingiz uchun 5 bandli "xavfsiz kompyuter" qoidalar ro‘yxatini tuzing va uni sinfdoshlaringiz bilan muhokama qiling.

Mustahkamlash savollari

O‘zingizni sinab ko‘ring: avval o‘ylab ko‘ring, keyin javobni oching.

1Virus va qurtning tarqalishidagi asosiy farq nima?Javobni ko‘rish

Virus zararlangan fayl ochilganda tarqaladi, qurt esa tarmoq orqali odam ishtirokisiz o‘zi tarqaladi.

2Antivirus o‘rnatilgan bo‘lsa, ehtiyotkor bo‘lish shartmi?Javobni ko‘rish

Ha, antivirus yangi va noma’lum tahdidlarni har doim topa olmaydi, shuning uchun ehtiyotkorlik kerak.